Ölümü aldatan hücre, kanserin geri dönüş nedeni olabilir

Deri ve birçok organı saran epitel dokular, ciddi hasar sonrasında kendini yeniden inşa etme konusunda olağanüstü bir yeteneğe sahip. Bilim insanları, telafi edici çoğalma olarak adlandırılan bu tepkiyi yaklaşık yarım asırdır biliyor. Ancak hücrelerin bu kadar dramatik bir yeniden büyümeyi nasıl tetiklediği bugüne kadar gizemini koruyordu.

Bu olgu ilk kez 1970'lerde belgelenmişti. Araştırmacılar, sinek larvalarını yüksek dozda radyasyona maruz bıraktı. Epitel dokudaki büyük hasara rağmen larvalar, tamamen işlevsel kanatları yeniden oluşturmayı başardı. Benzer yenilenme tepkileri o zamandan beri insanlar da dahil olmak üzere birçok türde gözlemlendi.

Weizmann Bilim Enstitüsü'nden araştırmacılar, bu sürecin nasıl işlediğini açıklayan moleküler bir mekanizma tespit etti. Nature Communications dergisinde 2025'te yayımlanan çalışma, hücreleri yok etmekle tanınan kaspaz enzimlerinin şaşırtıcı rolüne işaret ediyor.

Kaspazlar yalnızca hücre ölümünü desteklemekle kalmıyor; bazı hücrelerin ölüme karşı dirençli hale gelmesine de yardımcı oluyor. Hayatta kalan bu hücreler hasarlı dokunun yeniden inşasına katılabiliyor ve gelecekteki yaralanmalara karşı daha dayanıklı hale gelebiliyor. Ancak aynı yeteneğin tehlikeli bir dezavantajı da olabilir. Kanser hücreleri bu hayatta kalma mekanizmasını kullanarak tümörlerin daha agresif ve tedaviye dirençli bir biçimde geri dönmesine neden olabilir.

HÜCRE ÖLÜM MEKANİZMASI HAYATTA KALMAYI DESTEKLİYOR

Science Daily'de yer alan habere göre, vücudun istenmeyen hücreleri ortadan kaldırmasının başlıca yollarından biri, dikkatle kontrol edilen bir hücresel "intihar" biçimi olan apoptoz. Hücreler yaşlandığında, hasar gördüğünde veya zamanlarının dolduğunu bildiren moleküler sinyaller aldığında apoptoza girebiliyor.

Bu süreçte birkaç kaspaz enzimi görev alıyor. Başlatıcı(initiator) kaspaz önce yolu aktive ediyor, ardından yürütücü(efektör) kaspazlar hücre içindeki proteinleri parçalıyor.

Ancak son yirmi yılda araştırmacılar, apoptoz kaspazlarının yalnızca hücre öldürmekle sınırlı olmadığını keşfetti. Weizmann Moleküler Genetik Bölümü'nden Prof. Eli Arama'nın laboratuvarı da dahil olmak üzere dünya çapında yapılan çalışmalar, bu enzimlerin yaşam için gerekli biyolojik süreçlere de katılabildiğini gösterdi.

Arama, bu ölümcül olmayan kaspaz işlevlerinin ilk araştırmacılarından biri olarak, bunların telafi edici çoğalmayı da yönlendirebileceğinden şüpheleniyordu.

ÖLMEYE BAŞLAMIŞ OLSA DA HAYATTA KALAN HÜCRELER BULUNDU

Arama'nın laboratuvarından Dr. Tslil Braun liderliğindeki bir ekip, telafi edici çoğalmayı ilk kez ortaya çıkaran klasik deneyi yeniden yaptı. Araştırmacılar, meyve sineği larvalarını iyonlaştırıcı radyasyona maruz bıraktı, ancak bu kez epitel dokunun yenilenmesini çok daha ayrıntılı izlemek için modern genetik araçlar kullandı.

"Kendini imha düğmesine basan ancak yine de hayatta kalan hücreleri tespit etmek için yola çıktık" diyen Braun, şöyle devam etti: "Başlatıcı kaspazın aktive olduğu, ancak yine de ışınlamadan sağ kurtulan hücreleri bildiren gecikmeli bir sensör kullandık. DARE hücreleri adını verdiğimiz bir hücre popülasyonunu bu şekilde keşfettik. Bu hücreler yalnızca ışınlamadan sağ kurtulmakla kalmadı; çoğaldı, hasarlı dokuyu onardı ve 48 saat içinde dokunun neredeyse yarısını yeniledi."

Araştırmacılar, ölüme dirençli ikinci bir hücre grubu daha buldu. NARE hücreleri olarak adlandırılan bu hücreler, önemli bir noktada farklılık gösteriyordu: Başlatıcı kaspazları hiç aktive olmamıştı.